Sayf Al Furqan Publications

Bir önceki yazımızda dil devrimini, İnönü’nün ve oğlunun kendi yazılarından aktarmıştık.¹ Şimdi ise Kemalistlerin sıkça dile getirdiği “Ama eskiden Arapça konuşabiliyordun, yasak değildi. Atatürk herkese saygılıydı” şeklindeki asılsız iddialara değineceğiz. Bu tarih bilmemezliktir. “Herkese saygılıydı” yalanına da cevap vermiştik.² İlgili footnotedan bakabilirsiniz.

Tek parti döneminde Türkçe dışındaki dilleri konuşmak yasaktı. Gazetelerde Türkçe konuşmayanların darp edildiğine dair yazılar ve Belgeler vardır.

Haberler

Haber kaynağı³

Haber kaynağı⁴

Haber kaynağı⁵

Haber kaynağı⁶

Haber kaynağı⁷

Haber kaynağı⁸

Haber kaynağı⁹

Boğaziçi vapurlarında yer alan “Vatandaş Türkçe Konuş” tabelalarından biri;

Haber kaynağı¹⁰

Haber kaynağı¹¹

Haber kaynağı¹²

Haber kaynağı¹³

Haber kaynağı¹⁴

Haber kaynağı¹⁵

Haber kaynağı¹⁶

Belgeler

Museviceye 200 kuruş ceza Türk camiasında yaşamak isteyen ve Türk harsını (kültürünü) kabul eden vatandaşların umumi mahallerde Türkçe konuşmaları hakkında 12 Temmuz 1341/1925 tarihinde gazete, münadi (tellal) ve ilannameler ile tebliğ olunun karar hilafına olarak 10 Ağustos 1341/1925 tarihinde Kuruçeşme’de 69 numaralı umuma mahsus kahvehanede Kuruçeşme Mahallesi’nden Eskici ve Bahçivan Nesim oğlu Bahor ile Sebatay oğlu Kiryako ve Sinto oğlu Eskici Baruh nam şahıslar Musevice konuştukları işbu müzekkire ve merbut (ilişikteki) zabıtnamede (tutanakta) beyan olunduğundan mukarrerat ve tenbihat-ı belediyeye muhalif hareketlerinden dolayı umur-ı belediyeye müteallik ahkâm-ı cezaiye kanununun 5. maddesi mucebince her üçünden de ikişer yüz kuruş ceza-yı nakdi ahzına (alınmasına), vermedikleri takdirde beher lira için bir gün hapsedilmek üzere müddei-i umumiliğe (Savcılığa) müzekkire tastirine (yazılmasına) 18 Ağustos 1341 tarihinde karar verildi.¹⁷

Çocuklarınıza Türkçe isim verin: 1 Ağustos 1341 Kararın özetinde “Türkiye’de satıcıların Türkçeden başka lisan ile seslenmelerinin yasak olduğuna dair 21 Ağustos 1341 tarihli vilayet tezkeresi üzerine karar” yazılı iken aşağıdaki karar alınmıştır: “Türkiye’de umumun işitebileceği yerlerde satıcıların Türkçeden başka bir dil ile seslenmemeleri hakkında makam-ı vilayetten tebliğ olunan merbut tahrirat-ı umumiye sureti mütâlaa olunarak keyfiyet zabıta-i belediye memurlarına tebliğ edilmiş olduğundan aynen kaydıyla hıfzına 1 Eylül 1341/1925 tarihinde karar verildi.”¹⁸

Uzunçarşı’da 95 numaralı Bezzaz Moiz Sergi ile babası Kemal ve tezgahdarı Moiz ve Sarraf Paşove ve Bezzaz Şaviya oğlu Mişon mezkur dükkânda suret-i aleniyede Türkçe’nin gayrı lisanla konuştukları işbu müzekkirede beyan olunmasına ve harekât-ı vakıaları (bu hareketleri) mukarrerat-ı belediyeye muhalif bulunmasına binaen

umur-ı belediyeye müteallik ahkâm-ı cezaiye kanununun 5. maddesi mucebince beşinden de beşer lira ceza-yı nakdi ahzına (alınmasına), vermedikleri takdirde beher lira için birer gün hapsedilmek üzere müddei-i umumiliğe (Savcılığa) müzekkire yazılmasına 24 Teşrinievvel 1341/1925 tarihinde karar verildi.¹⁹

ek olarak; https://www.gzt.com/derin-tarih/turkce-konusmayan-cezasini-oder-3649903

Zabit belgesi.²⁰

Zabit belgesi.²¹

Belge kaynağı²²

“VATANDAŞ TÜRKÇE KONUŞ” KAMPANYALARI

Kübra Özdemir; ²³

Vatandaş Türkçe Konuş Kampanyası Darülfünun Hukuk Fakültesi Talebe Cemiyeti tarafından 13 Ocak 1928 tarihinde başlatılmıştır. Bu kampanyanın tek elden yönetilen ve belirli bir zaman diliminde sistematik olarak ilerleyen yapıda olmadığı belirtilmelidir. Kampanya 1928 senesinde özellikle sloganın vuruculuğu ile ön plana çıkmış ve daha sonrasında harf inkılabının yerleşmesi için atılan adımların gölgesinde kalarak ikinci plana atılmıştır.

Kampanyanın başlangıcında tetikleyici unsur olan Darülfünun Hukuk Fakültesi Talebe Cemiyeti, 1928 yılındaki yıllık kongresinde Türkçe konuşmanın öneminin farkına varılması için adımlar atmaya karar vermiştir. Cemiyet, tüm ülkede umuma açık yerlerde Türkçe dışında farklı bir dil konuşulmasının yasaklanması isteğini beyan etmiştir. Bu taleplerin bir talebe cemiyeti tarafından dile getirilmesi, belirli bir konu üzerinde bir topluluğun kamuoyu oluşturabilme yetisini yansıtma bağlamında oldukça önemlidir. Türkçe konuşmanın yaygınlaştırılması adına atılan adımların genç bir kesim tarafından üstlenilmesi, aynı zamanda İstanbul’da öğrenci hareketlerinin gündem üzerinde ne derece belirleyici bir etkiye sahip olduğunu da yansıtmaktadır. Cumhuriyetin ilk yıllarında öğrenci hareketlerinin Atatürk ilke ve inkılaplarını savunur yönde adımlar atması şaşırtıcı değildir²⁴. Bu noktada öğrenci hareketlerinin hükümet tarafından yönlendirilip yönlendirilmediğine dair ise net bir görüş beyan etmek mümkün olmayacaktır.

Talebe Cemiyeti tarafından düzenlenen kampanyada, toplu mekanlara asılan afişler ana araçlardan biri olmuştur. Bu afişler kampanyanın asıl sloganı olan “Vatandaş Türkçe Konuş” ibaresini barındırmıştır. Asılan bu afişler ve kampanyanın Türkçe konuşma vurgusu; azınlıklar tarafından kitlesel olmasa da bireysel bağlamda bir tepki ile karşılanmıştır. Bu afişlerin yırtılması, Türkçeden başka dil konuşma sebebi ile çıkan kavgalar bu tepkinin temel tezahürlerinden olmuştur²⁵. Yaşanan gerginliklerin akabinde Türk Ocakları Türkçenin yaygınlaştırılmasına ilişkin bu adımların gerginlikten uzak şekilde ilerletilmesi yönünde tavsiyede bulunmuştur. Daha işlevsel bir yaklaşım benimsenerek Türk Ocakları tarafından Türkçe dersleri açılmıştır²⁶. Rıfat N. Bali Vatandaş Türkçe Konuş konu başlığını “Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945) ” adlı eserinde ele alırken İzmir’de, Edirne’de, İstanbul’da yaşanan ve ana konusu Türkçe konuşma olan kavgalar üzerine temellendirmiştir. Vatandaş Türkçe Konuş kampanyasının sadece bu konuya dair halk arasında çıkan tartışmaları temel alarak işlemek; kampanyanın amacını, temel mahiyetini ve dönemin ruhunu anlamada yetersiz kalacaktır.

13 Ocak 1928 tarihinde netleştirilen yıllık kongrenin kararları ve gündem olan maddeler basına yansımıştır. İkdam gazetesinde “Talebe-i Hukuk Cemiyeti Kongresi” sonrasında umumi mahallerde herkesin Türkçe konuşması yönünde teklif getirildiği belirtilmiştir. “Umumi mahallerde herkesin Türkçe konuşmasını temin için uzun boylu müzakerat cereyan etmiştir. Cemiyet, umumi mahallerde herkesin Türkçe konuşmasını temin için icab eden propagandalara tevessül edecek, matbuat vesaire suretlerle neşriyatta bulunacak” ifadeleri ile kongreden çıkan kararlar tanımlanmıştır²⁷. Çıkan bu kararlar, Vatandaş Türkçe Konuş kampanyasının metodu hakkında fikir vermektedir. 15 Kanunisani 1928 tarihinde “Türkçe Konuşturmaya Teşvik Cemiyeti” teşkil edilmiştir. Memlekette Türkçe konuşulmasını temin etmek bu cemiyetin ana amacı olarak belirlenmiştir. Cemiyetin amacı açıklanırken şu ifadelere yer verilmiştir: “ Bu cemiyet yalnız Türk tabayetinde olanların Türk lisanıyla konuşmaları için lazım gelen teşebbüsatta bulunacaktır.”²⁸ İkdam gazetesi muharriri ile Darülfünun emini arasında geçen diyalogda Darülfünun emini “Mekteplerde gayri Türk unsurlar Türkçe öğrenmelidirler. Türkçeyi öğrenmeye mecburdurlar. Çünkü Türkçe memleket lisanımızdır. Türkçeyi konuşmaları da arzu edilir.” şeklinde görüşlerini bildirmiştir.²⁹

Türkçenin yaygınlaştırılması yolunda adımlar atılırken bir diğer yandan da 1928 yılına kadar neden bu tamimin sağlanamadığına ilişkin eleştiriler şekillenmeye başlamıştır. Bir kesim tarafından, Türkçenin yurt genelinde yaygın şekilde konuşulmamasının asıl sebebi olarak yine Türkler suçlu gösterilmiştir. Özellikle bir bilim dili olarak Türkçenin gelişmemesinin nedeni olarak Türklerin genellikle memuriyete yönelmeleri sebep gösterilmiştir. Türklerin memuriyeti tercih ederek “sanat ve hirfet” alanlarında geri planda kaldıkları dile getirilmiştir. Bu nedenle sanat, zanaat ve bilimin Türkçe okuyup yazma bilmeyen bir kesimin güdümünde olduğu iddia edilmiştir. Türkçenin yaygınlaşamamasının bir diğer nedeni olarak da okulların yetersizliği gösterilmiştir. Tam da bu noktada harf inkılabına dair eleştiriler de Vatandaş Türkçe Konuş çerçevesinde şekillenmeye başlamıştır. Vatandaşın Türkçe konuşamamasının yazamamasının sebebinin alfabenin zorluğu olmadığı, asıl sorunun okulların yetersiz olmasından kaynaklandığı dile getirilmiştir. Bu eleştiriler İkdam gazetesinde şu sözler ile vücut bulmuştur “Türk evladı mektebden mahrumdur. Bunlar Türkçe ne yazarlar ne de okurlar. Bu kusuru biz göremediğimiz için kabahati elifbamıza atfediyoruz. Bir kere düşünmüyoruz ki Japon elifbası gibi öğrenilmesi hakikaten dimağı yaracak bir elifbaya mensub milletin bugün okuyup yazanı şayan-ı hayret bir nisbete varmıştır.”³⁰

Vatandaş Türkçe Konuş kampanyasının sadece olumlu tepkiler aldığını söylemek doğru olmayacaktır. Bu kampanyaya karşı olan kişilerin Boğaziçi vapur seferlerini yapan gemilerde yer alan Vatandaş Türkçe Konuş tabelalarını yırtmaya çalıştığı da görülmüştür. Protesto yapan kişiler, Vatandaş Türkçe Konuş tabelasının altında oturarak kasten yabancı dillerde konuşmuştur. Bu protesto tarzı basına şu ifadeler ile yansımıştır: “Bir taraftan vesait-i nakliyede “Vatandaş Türkçe Konuş” levhasının altına oturarak kasten Arapça, Arnavutça, Boşnakça, Çerkesçe, Ermenice, Yahudice, Rumca, konuşan vatandaşlar yetmiyormuş gibi son günlerde bu gibi sözüm ona vatandaşlara daha tecavüzkar bir sınıf daha iltihak etdi. Bunlar da tabi kimseye göstermeden “Vatandaş Türkçe Konuş” levhalarını yırtanlardır.” Protestolara karşı gösterilen bu mukavemete, umumi mahallerde Türkçe konuşulmasını isteyen grubun nasıl yanıt verdiği de oldukça önemlidir. “Vatandaş arasında Türkçe konuşulmasını isteyen Türkler, Türkçe konuşmayan vatandaşlardan kimseye karşı hiçbir fiili hareket ve tecavüzde” bulunmadan kampanyanın devamı için çaba sarf etmeyi sürdürmüştür.³¹

Iftira Tarih Utansın

Tiktok- IftiraTarihUtansin_ (hesabim engellendi)

Discord- iftiratarihutansin

Sitemiz- https://hayatimanvecihad8.wordpress.com/

Copyright; İsteyen istediğini kullanabilir, ancak bizi kaynak göstermeniz şart değildir. Yine de gösterirseniz daha iyi olur. Her iki durumda da hakkımız helaldir.

Kaynaklar;

1. İnönü’nün Harf Devrimi İtirafı! ↩︎
2. Cumhuriyet’in kuruluşunda dinin kullanılması ↩︎
3. 8 Ocak 1938 Tarihli Haber Gazetesi Sayfa 1 ↩︎
4. 8 Ocak 1938 Tarihli Haber Gazetesi Sayfa 12 ↩︎
5. 8 Ocak 1938 Tarihli Haber Gazetesi Sayfa 3 ↩︎
6. https://www.malumatfurus.org/turkce-konusmayanlara-ceza/ ↩︎
7. 11 Ocak 1938 Tarihli Cumhuriyet Gazetesi Sayfa 1 ↩︎
8. https://www.gzt.com/derin-tarih/turkce-konusmayan-cezasini-oder-3649903 ↩︎
9. 21 Mayıs 1936 Tarihli Cumhuriyet Gazetesi Sayfa 6 ↩︎
10. Cumhuriyet, nr: 1361, 10 Şubat 1928, s.1 ↩︎
11. Vakit, nr: 5927, 9 Temmuz 1934, s.3 ↩︎
12. Akşam, nr: 6677, 21 Mayıs 1937, s.1 ↩︎
13. 26 Şubat 1933 Tarihli Cumhuriyet Gazetesi Sayfa 1 ↩︎
14. https://liberteryen.org/2016/11/anadolunun-turklestirilmesi/ ↩︎
15. https://www.saradistribution.com/jews.of.kurdistan.2.htm ↩︎
16. Murad Çobanoğlu ↩︎
17. E/73, 1437/60 ↩︎
18. KA, Belediye F73, 1582/6 ↩︎
19. KA, Belediye F73, 1884/81 ↩︎
20. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d05/c022/tbmm05022024.pdf ↩︎
21. https://web.archive.org/web/20231224144924/https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d05/c026/tbmm05026070.pdf ↩︎
22. Halkevinden Halka Broşürü, BCA, Yer nr: 490.1.0.0 Fon Kodu: 583.11.1, s.148. ↩︎
23. Özdemir, Kübra. Atatürk Döneminde Uygulanan “Vatandaş Türkçe Konuş” Kampanyaları. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, İstanbul, 2021. Tez Danışmanı: Doç. Dr. Ramazan Erhan Güllü. ↩︎
24. Firdes Temizgüney, “1960 Darbesine Giden Süreçte Önemli Bir Kesit: İstanbul Öğrenci Olayları”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, Yıl. 14, S.27, Bahar 2018,Ankara, s. 182-184. ↩︎
25. Rıfat Bali, Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945), 9. Baskı, İstanbul, İletişim Yayınları, 2017, s.131-137. ↩︎
26. Rıfat Bali, Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945), 9. Baskı, İstanbul, İletişim Yayınları, 2017, s147 ↩︎
27. “Talebe-i Hukuk Cemiyeti Kongresi İctimaı ”, İkdam, nr: 11039, 14 Ocak 1928, s.1 ↩︎
28. İkdam, nr: 11040, 15 Kanunisani 1928, s.1 ↩︎
29. İkdam, nr: 11041, 16 Kanunisani 1928, s.1. ↩︎
30. “Türkçe İçin”, İkdam, nr: 11043, 18 Kanunisani 1928, s.1 ↩︎
31. “Türkçe Konuşma Cerayanına Karşı Mukabil Tariz”, Cumhuriyet, nr: 1361, 20 Şubat 1928, s.1 ↩︎